RTG Sp. z o.o.  
Strona główna | Mapa strony | Dodaj do ulubionych
Sobota, 9 grudnia 2023 roku, Imieniny: Leokadia, Wies³aw
Nasz Przewodnik
Strona główna » Nasz Przewodnik
Menu
 
Nasz Przewodnik
Wybrane artykuy :
Nasz Przewodnik Nr 1, 2 - wydania archiwalne 1997 r.
Nasz Przewodnik Nr 3 - wydanie archiwalne 1998 r.
Nasz Przewodnik Nr 4 - wydanie archiwalne 1998 r.
Nasz Przewodnik Nr 5 - wydanie archiwalne 1998 r.
Nasz Przewodnik Nr 6 - wydanie archiwalne 1998 r.
Nasz Przewodnik Nr 7 - wydanie archiwalne 1999 r.
Nasz Przewodnik Nr 8 - wydanie archiwalne 1999 r.
Nasz Przewodnik Nr 9 - wydanie archiwalne 1999 r.
Nasz Przewodnik Nr 10 - wydanie archiwalne 1999 r.
Nasz Przewodnik Nr 11 - wydanie archiwalne 2000 r.
Nasz Przewodnik Nr 12 - wydanie archiwalne 2000 r.
Nasz Przewodnik Nr 13 - wydanie archiwalne 2000 r.
Nasz Przewodnik Nr 14 - wydanie archiwalne 2000 r.
Nasz Przewodnik Nr 15 - wydanie archiwalne 2001 r.
Nasz Przewodnik Nr 16 - wydanie archiwalne 2001 r.
Nasz Przewodnik Nr 17 - wydanie archiwalne 2001 r.
Nasz Przewodnik Nr 18 - wydanie archiwalne 2001 r.
Nasz Przewodnik - wrzesie 2007
Nasz Przewodnik - wiosna 2007
Historia Siedlec (XV-XVIII w.)
Historia Polski (aut. I.T.)
Tajemnice Okrgego Stou cz. 1
Tajemnice Okrgego Stou cz. 2
Geopolityka XXI wieku
Geopolityka XXI wieku c.d.
Rozmowy Okrgostoowe
Walka o panowanie nad Batykiem w XVII w
Katy-miara godnoci czowieka
O cenzurze...
Brzezina Jarosawa Iwaszkiewicza
Kult susznoci inaczej naiwno...
Salezjanie w Sokoowie Podlaskim
Co sie dzieje na wiecie
Geopolityka XXI wieku cz.III
Futurologia i moje spojrzenie w przyszosc
Media i wiat...
Kryzys...
Do Przywdcw...
Nasza agroturystyka
Kuchnia naszego regionu
Ziemia - czas przetrwania
Odnale wiato...
Krytyka
Czowiek bogiem...
Promocja kultury (suplement)
Promocja kultury i produktu turystycznego w regionie siedleckim
Czy kultura XXI wieku ma wpyw na nasz epok?
Relatywizm XXI wieku...
Z mocy prawa...
Legendy, historia, genealogia regionalna...
RUCH DOBREGO PRAWA
Natura czowieka
Ustawa...
Oczekiwania a moliwa przyszo polskiej kultury
Mamy demokracje...
Szczere chci...dla reform?
Twrczo bez owocw...
Terapia szokowa...
PREZYDENT...ju za tydzie...
Witamy Prezydenta POLSKI, a co z gospodark?
Czeka nas poprawka?
PROSTE I KRZYWE SPOJRZENIE...
Czas na wybory
Strategia satysfakcji...
Wstp do debaty...
Kompromis wyborczy...
Fraszka niepolityczna...
Wiecznoci trwanie...
Blisko ludzi..
ycie gospodarcze...
Czas po wyborach...
Gwiazdy mwi...
Miakie sowa...
"Sanatoria pokryzysowe"...
le postawione pytanie...
Wizja...czy apel?
PESEL pod kresk...
Przed nami REFERENDUM?
Strefa ciszy...
Kto zyska a kto straci po gosowaniu na rozkaz?
Sprawa na 20 lat...
Bomba emerytalna...
Konsultacje...
O gospodarce...
Moje komentarze...
 
Nasz Przewodnik - mat. redakcyjne
A A A

Walka o panowanie nad Batykiem w XVII wieku

Karol X Gustaw to jeden spord krw - wojownikw szwedzkich, ktrzy zwizani byli z walk o Dominium Maris Baltici , w jzyku szwedzkim stersjvlde , z walk, w ktr zaangaowane byy take Rosja, Polska i Dania. Walka o prawo do morza nigdzie nie przybieraa takich rozmiarw i zawirowa geograficzno-politycznych, jak w rejonie Morza Batyckiego. W zalenoci od pozycji ekonomicznej, pooenia geograficznego poszczeglnych pastw rywalizujcych w basenie Morza Batyckiego, rnie ksztatowao si pojcie walki o Dominium Maris Baltici . Dla Danii gwnym celem byo utrzymanie "prawa" do regulowania tranzytu towarw midzy wschodni a zachodni Europ, do nakadania wysokich ce na ten tranzyt, co dawao jej ogromne dochody. Szwecja mylaa o podbiciu caego wybrzea batyckiego, dziki czemu mogaby kontrolowa i eksploatowa gospodarczo Polsk, Niemcy i Rosj. Rosja dya do zdobycia dostpu do morza, a co za tym idzie handlu z Zachodem i krajami nadbatyckimi .

Pierwszy raz do walk, w ktre zaangaoway si wspomniane pastwa nadbatyckie doszo w poowie XVI w., kiedy pojawi si problem Inflant, znajdujcych si wwczas pod wadz Zakonu Kawalerw Mieczowych. Inflanty, raczej ubogie w surowce mineralne, dochody czerpay z porednictwa handlowego midzy Rosj a Zachodem. Kiedy Rosja postanowia zdoby Inflanty, Polska i Szwecja zaczy obawia si jej wzmocnienia, na skutek przejcia kontroli nad handlem na linii Zachd - Wschd. Dania popieraa dziaania rosyjskie, ktre miay, zdaniem Duczykw, spowodowa oywienie handlu batyckiego, a tym samym przynie samej Danii korzyci finansowe. Obawiaa si jedynie, e Szwecja pierwsza opanuje Estoni i take bdzie miaa ochot na przejcie porednictwa handlowego. Dziaania wojenne - tzw. pierwsza wojna pnocna - trway 7 lat (1563-1570). Pocztkowo Szwecja dziaaa w sojuszu z Rosj przeciw Polsce i Danii. Odwrcenie przymierzy nastpio po obaleniu krla szwedzkiego Eryka XIV w 1568 r. i powoaniu na tron Jana III ks. finlandzkiego (1568-1592). Wwczas Jan III sprzymierzy si z Polsk przeciw Danii i Rosji. Pokj w Szczecinie w 1570 r. z Dani, zosta zawarty przy mediacji Francji, Cesarstwa i Polski. Szwecja przeja terytorium nad Zatok Fisk, tj. Estoni z Rewlem, a w 1583 r. odebraa Rosji pozosta cz Inflant z wanym portem Narwa. Szwecja moga wic tryumfowa, wybrzee batyckie na wschodzie znalazo si w jej rkach, aczkolwiek nie na dugo - w 1595 r. w Tiawzinie musiaa odda te tereny, pozostajc tylko wacicielem portu Narwa. Niemniej jednak wskutek wyczerpania Danii nastpowa zmierzch jej przewagi nad Batykiem, a nasta okres rwnowagi si midzy obydwu pastwami. Nastpca Jana III (zm.1590 r.) - Zygmunt III (od 1587 r. krl polski) da pocztek chwilowej unii polsko - szwedzkiej, zerwanej wkrtce w wyniku sporw Zygmunta z ks. Karolem Sudermaskim (Sdermanland) o koron szwedzk. Zerwanie unii zapocztkowao dugotrway okres walk midzy obydwu pastwami, gdzie pretekst stanowio powstrzymanie de krlw polskich z dynastii Wazw do korony szwedzkiej, a w rzeczywistoci chodzio raczej o ch umocnienia szwedzkiej pozycji nad Batykiem . Pierwsza faza zmaga z Polsk w XVII w. trwaa do 1611r., kiedy zawarto rozejm. Rwnoczenie Chrystian IV - krl duski zaatakowa Kalmar i lvsborg, rozpoczynajc wojn kalmarsk ze Szwecj (1611-1613). Tym razem szczcie nie dopisao Szwecji. Natomiast na wschodzie walki z Rosj, zakoczyy si korzystnym dla Szwecji pokojem w Stobowie w 1617 r. Na mocy tego pokoju Szwecja odebraa Rosji dostp do Batyku - terytorium wzdu Zatoki Fiskiej z miastami Iwangorod, Jam, Koporie i Orieszek. Po odsuniciu Rosji od morza, jedynym przeciwnikiem w Inflantach pozostaa Polska. Krl szwedzki Gustaw II Adolf, wielki gosiciel idei stersjvlde , zaangaowa si w wojn 30-letni. Zanim przystpi do dziaa na terenie Niemiec, wystpi przeciw Polsce. Wojny z Zygmuntem III w latach 1621-1622 i 1625-1629 zakoczyy si sukcesem krla szwedzkiego. Rozejm w Altmarku w 1629 r. wzmocni pozycj Szwecji na arenie Europy Zachodniej - Szwecja zdobya ostatecznie cae Inflanty i kilka portw pruskich, uprawnienie do pobierania ce z handlu gdaskiego . Kanclerz Oxenstierna pisa: "Wszystkie porty batyckie znalazy si obecnie w rce Jego Krlewskiej Moci, od Kalmaru, przez otw i Prusy a do Gdaska" . Kolejny udany krok do opanowania uj rzek zlewiska Batyku stanowia interwencja w Niemczech. Traktat westfalski podpisany w Mnster i Osnabrck przynis pastwu szwedzkiemu - cz Pomorza Zachodniego ze Szczecinem i Rugi, Wismar w Meklemburgii oraz arcybiskupstwa Brema i Werden. Nie by to jeszcze kres zabiegw i sukcesw Szwecji. Wojna, prowadzona z Dani w latach 1643-1645 zakoczya si dotkliwym ciosem dla Duczykw, a imponujcym sukcesem Szwedw. Pokj w Brmsebr w 1645 r. oddawa Szwecji wyspy Gotlandi i Ozyli, bdce dla Danii punktami strategicznymi we wschodniej czci Batyku, Jmtland i Hrjedalen oraz na 30 lat Halland. Urzeczywistnienie upragnionego stersjvlde stawao si po tych zwycistwach coraz bardziej prawdopodobne. Do zupenego zagarnicia Batyku konieczne byo opanowanie: ziem Rzeczpospolitej - Prus Krlewskich z Gdaskiem, reszty Inflant, mudzi, lenna Kurlandzkiego, trzech prowincji duskich na poudniu Pwyspu Skandynawskiego - Skanii, Blekinge i Halland oraz Prus Ksicych i tzw. Pomorza Tylnego z Koobrzegiem bdcych we wadaniu elektora brandenburskiego.

Zadania tego podj si Karol X Gustaw (1622-1660), syn palatyna Dwu Mostw Jana Kazimierza i siostry Gustawa II Adolfa. Wstpi na tron krlewski w 1654 r. po abdykacji crki Gustawa II Adolfa - Krystyny. Warto nakreli krtko sylwetk i cechy charakteru Karola Gustawa. By niski, krpy, krlowa Krystyna nazywaa go "maym burmistrzem". Posiada niewiarygodny dar zjednywania sobie ludzi, ale zawsze myla przy tym o korzyciach dla siebie. To, co miao mu przynie potg i chwa stanowio priorytet, dlatego, niczym Ksi Machiavellego ucieka si do zdrady, kamstw, amania obietnic i poniania. By doskonaym wodzem, czsto decydowa si na wymagajce niezwykej odwagi, brawurowe akcje, ktre miay jeszcze mocniej podkreli jego wielko. Podobno nie dopuszcza moliwoci, eby jakakolwiek kampania bya przeprowadzona bez jego udziau.

Sprawa nastpstwa tronu po krlowej Krystynie stanowia wwczas nie lada problem, gdy brakowao naturalnych nastpcw tronu. Krystyna obja osobiste rzdy w 1644 r., po okresie regencji oligarchii magnackiej reprezentowanej przez rd Oxenstierna. Krlowa miaa wasny plan zabezpieczenia sukcesji i utrzymania dziedzicznoci wadzy. Pocztkowo obiecaa, e polubi kuzyna Karola Gustawa, ale odoya realizacj tego zobowizania pod pretekstem koniecznoci wykazania si przez wybranka umiejtnociami wojennymi.

20-letni Karol zosta wic wysany do Niemiec, na pole toczcej si wojny 30-letniej, gdzie rozpocz sub u wielkiego wodza szwedzkiego Lenarta Torstensona, od ktrego przej technik i zamiowanie do wojen. W 1648 r. obj funkcj naczelnego dowdcy nad armi szwedzk w Niemczech, sta si znakomitym wodzem i odnosi wiele sukcesw. W 1649 r. na posiedzeniu Riksdagu (sejm szwedzki) krlowa wymusia od stanw zgod, aeby Karol Gustaw zosta uznany sukcesorem w wypadku jej bezpotomnej mierci. W 1650 r., wykorzystujc ferment polityczny w pastwie, krlowa zdobya natomiast aprobat stanw na mianowanie Karola Gustawa dziedzicznym ksiciem . Tymczasem Karol na kongresie w Norymberdze w 1650 r. mia okazj zaznajomi si ze sprawami wszystkich pastw europejskich. Widzia sabo takich krajw, jak Polska, Niemcy, Turcja.

Powrciwszy ze suby wojskowej do Szwecji, zaszy si na wyspie land i pozosta tam do abdykacji Krystyny, tj. do lata 1654 r., kiedy podczas Riksdagu w Uppsali otrzyma od krlowej koron.

Pozycja ekonomiczna kraju w momencie przejcia rzdw przez Karola Gustawa bya niezbyt dobra. Pastwo byo wyczerpane wojnami, a dochody zmniejszyy si wskutek prowadzonej przez Krystyn polityki rozdawnictwa, sprzeday i zastawiania dbr koronnych, i obnienia dochodw z ce i z kopalni. Dugi skarbu pastwa wynosiy w roku 1651 ok. 1,4 mln talarw. Sytuacja gospodarcza bya wic jednym z powodw wybuchu "wojny pnocnej". Potwierdzaj to sowa Adlera Salviusa: "Inne kraje prowadz wojny, bo s bogate i maj na nie rodki, Szwecja - przeciwnie - musi je prowadzi, dlatego, e jest uboga, aby polepszy swj byt materialny" .

Handel na Batyku by rdem bogactwa nie tylko Anglii, Holandii i Danii, ktra rocznie pobieraa na Sundzie ca wysokoci 600 tys. talarw. Dla Szwecji handel i eksport surowcw naturalnych, jak rudy miedzi i elaza oraz ogromne iloci drewna rwnie stanowi rdo prosperity i znajdowa si pod sta ochron pastwa. Tote zajcie i kontrola wszystkich wybrzey i cienin batyckich byy priorytetem, dajcym w rezultacie nie tylko woln rk w prowadzeniu wymiany handlowej, lecz rwnie dodatkowe dochody z ce i taks handlowych nakadanych na towary eksportowane i importowane przez kupcw europejskich. Krl szwedzki mia powiedzie ambasadorowi francuskiemu de Terlon sowa, ktre argumentuj jego postpowanie: "Kiedy dokonam tych podbojw, wszyscy ksita i wszystkie pastwa zostawi mnie w spokoju (.) Jeden przez drugiego bd zazdronie ze mn traktowa o przywrcenie handlu, z ktrego ja bd cign wielkie korzyci. Po czym zarwno traktatami, jak i sojuszami, jakie uzgodnimy z tymi wadcami, dojdzie do zjednoczenia i umocnienia si zdobyczy ze Szwecj, tak e stanowi bdzie ona grob dla wszystkich ssiadw, nawet najbardziej oddalonych" . Po rozejmie w Altmarku Szwecja zyskaa ogromne dochody z portw pruskich. Dlatego Prusy Krlewskie byy smakowitym kskiem dla Karola Gustawa, "ktrych porty miay mu przynie wielkie bogactwo i pene wadztwo na Morzu Batyckim" . Krl mia swoich zwolennikw w sprawie wojny wrd arystokracji feudalnej i redniej szlachty (frlse), przychylni byli take bogaci przemysowcy i kupcy oraz korpus oficerski i onierze. Widzieli oni w wojnie dobr okazj do zatrudnienia, wzbogacenia si i zdobycie nowych ziem. Natomiast pozostae stany (ofrlse), tj. mieszczastwo, duchowiestwo nisze, chopi ostro oponowali przeciw wojnie, nie widzc w niej adnych korzyci, a tylko zagroenie ycia i dalsze wyniszczenie pastwa.

Niewtpliwie kluczow spraw stanowio utrzymanie armii. Po wojnie trzydziestoletniej obowizek utrzymania wojska przeszed na ludno, ktra buntowaa si przeciw obarczaniu jej nowymi wiadczeniami. Niemniej jednak rzd nie chcia rezygnowa z posiadania armii, czynnika, ktry zwiksza presti midzynarodowy pastwa. Wojna bya jedyn recept na utrzymanie armii; szczeglnie wojna, ktrej cel - wybrzee Batyku z licznymi portami, dawa widoki na czerpanie ogromnych dochodw. Karol Gustaw poprzez opanowanie wybrzea Batyku chcia wzmocni swe dobra w Rzeszy i Estonii.

Sprawy gospodarcze nie byy naturalnie jedynym intensyfikatorem posuni Karola X. W gwnej mierze impuls do wkroczenia na ziemie nadbatyckie dostarczyo poczynanie Rosji. Ugoda perejasawska i atak Rosji na osabion powstaniami kozackimi i konfliktami wewntrznymi Polsk zaniepokoiy Karola Gustawa. Ba si, e car wzmocni swoj potg. Gdyby zagarn polskie wybrzee Batyku lub wtargn na szwedzkie Inflanty i Estoni, wymierzyby cios w szwedzkie stersjvlde . Karol Gustaw chcia, jak pisz historycy, w tej sytuacji wojny zarwno z Polsk, jak i z Rosj, a skoro Polska bya w tym czasie osabiona, zdecydowa si najpierw j zaatakowa, eby, zwikszywszy ju stan posiadania, mc tym atwiej rozprawi si z carem moskiewskim Aleksym Michajowiczem.

W midzyczasie jednak zbada sytuacj midzynarodow, ktra zdawaa si sprzyja agresywnym zamierzeniom. Karol X liczy na to, e Habsburgowie, zaabsorbowani konfliktem z Francj i problemem elekcji w Rzeszy - spraw zapewnienia korony cesarskiej synowi Ferdynanda III Leopoldowi - nie zdecyduj si na wystpienie przeciw Szwecji. Co wicej mia nadziej, e Holandia zostanie poskromiona przez Angli Cromwella, Dania, osabiona wojn z lat 1643-1645 nie bdzie gotowa do kolejnej rozprawy zbrojnej, a elektor brandenburski Fryderyk Wilhelm przejdzie na stron szwedzk, jeli zaoferuje si jemu odpowiedni cz zdobyczy . Do ostatniej chwili krl szwedzki nie chcia wyjawi celu ataku, prowadzi rozmowy pokojowe z wysannikami polskimi, aby uchyli si od podejrze. Pastwa europejskie patrzyy na przygotowania szwedzkie z niepokojem i ciekawoci. Przewidywano wojn z Dani lub z Rosj. Faktycznie, Rada Pastwa - Riksrad zastanawiaa si nad najazdem na Dani, poniewa obawiano si, e Dania mogaby wystpi przeciw Szwecji, gdyby ta zaangaowaa si w wojn na wschodzie .

Jak zaznaczyam, rozpoczcie dziaa wojennych poprzedzia dugotrwaa kampania dyplomatyczna i mediacyjna z Rzeczpospolit. Od zawarcia rozejmu w Sztumskiej Wsi, w 1635 r. w stosunkach midzy Szwecj a Polsk trwao zawieszenie broni. Rokowania, ktre miay wprowadzi stay pokj toczyy si przy mediacji francuskiej ambasadora Piotra Chanuta w Lubece w dwch etapach: w latach 1651 i w 1652-1653. Stronom nie udao si doj do porozumienia, a koci niezgody by sprzeciw Szwedw wobec formy tytulatury Jana Kazimierza w penomocnictwach dla posw polskich, ktra zdaniem Szwedw bya wyran manifestacj praw dziedzicznych do tronu szwedzkiego. Szwedom nie odpowiadao oprcz tego, e na pieczciach krlewskich figurowa herb szwedzki.

W tym czasie do Sztokholmu przyby banita Hieronim Radziejowski. Przyczyni si on do zaostrzenia sytuacji midzy dworem polskim a szwedzkim. Radziejowski zachca krlow Krystyn, kanclerza Axela Oxenstiern i naczelnego dowdc Karola Gustawa do wojny z Polsk. Chepi si swoimi kontaktami z Chmielnickim, ktry mgby wystpi w sojuszu ze Szwecj przeciw Polsce. Skompromitowa jednak zarwno siebie, jak i krlow, kiedy w rce polskie dostay si listy, ktre wysa do Chmielnickiego i Wyhowskiego, w ktrych zachca do wsplnego z wojskami szwedzkimi ataku na Rzeczpospolit. Po krtkim pobycie we Francji, dwr szwedzki puci wszystko w niepami. Radziejowski zosta wezwany do Karola Gustawa, z ktrym zacz snu plany wyprawy na Polsk. Peni nastpnie rol cznika midzy krlem szwedzkim a tymi magnatami polskimi, ktrzy opowiadali si za wkroczeniem Karola Gustawa do Polski.

Jeszcze przed abdykacj Krystyny stawi si w Sztokholmie z projektem pokoju pose Jana Kazimierza - Canazilles. Jeszcze bardziej zaogni sytuacj. Krlowa skierowaa go bowiem na rozmowy do Karola Gustawa, jako sukcesora tronu. Canazilles sprzeciwi si przejciu tronu przez Karola Gustawa, czyli przez boczn lini rodziny krlewskiej, gdy to godzioby w prawa dziedziczne Jana Kazimierza do korony szwedzkiej. Sprzeciw ten wywoa oburzenie zebranych, a krlowa zadeklarowaa, e Karol Gustaw moe przedstawi 30 tys. wiadkw potwierdzajcych jego prawa do tronu. Kiedy wic sukcesja Karola Gustawa bya przesdzona, Canazilles otrzyma nowe instrukcje od Jana Kazimierza. Mia nakoni Szwecj do pokoju z Polsk i do sojuszu przeciw Rosji. Kanclerz Oxenstierna wyrazi gotowo swojego wadcy na zawarcie pokoju, ale na projekt sojuszu antyrosyjskiego odpowiedzia odmownie, tumaczc, e stosunki Szwecji z Rosj ukadaj si pokojowo i przyjanie i krl nie zamierza tego zmienia .

Karol X zaraz po wstpieniu na tron wydelegowa do Polski swoich agentw - Jana Kocka i Jana Mayera z zadaniem zbadania sytuacji wewntrznej w kraju i stosunkw z ssiadami, postpw wojennych Rosji oraz z misj znalezienia wrogw krla polskiego, ktrzy byliby skonni sprzymierzy si z krlem Szwecji. Do cara wysa natomiast asesora Udde dla, z wiadomoci o przejciu wadzy w Szwecji i propozycj wieczystego pokoju. Nie otrzyma jednak od cara adnej odpowiedzi. Pod koniec 1654 r. Karol X by ju zdecydowany na interwencj nad Batykiem. Pozostawaa kwestia, w ktr stron si skierowa, czy na Polsk, czy te na Rosj. Decyzja zaleaa od dalszych krokw rosyjskich w wojnie z Polsk. Zdaniem Karola Gustawa nie mona byo dopuci, aby Rosja zaanektowaa Kurlandi, gdy wtedy nastpnym krokiem byoby zawadnicie Inflantami i zarazem handlem batyckim. Krl wyda wwczas generaowi gubernatorowi Inflant Gustawowi Hornowi rozkaz interwencji w przypadku wkroczenia armii rosyjskiej do Dyneburga.

Tymczasem na marzec 1655 r. Karol X zwoa posiedzenie Riksdagu, bez ktrego aprobaty nie mg rozpocz jakichkolwiek dziaa wojennych. Nakaza zintensyfikowa zbrojenie armii szwedzkiej i wysa swoich dyplomatw na dwory europejskie. Do Cromwella posa internuncjusza Piotra Coyeta w celu "przygotowania gruntu pod cilejszy zwizek wojskowo - polityczny", do elektora brandenburskiego uda si Bartomiej Wolfsberg, aby namwi go do wystawienia wsplnej floty na Batyku i przestrzec przed sojuszem polsko - dusko - holenderskim.

Na Riksdagu w marcu 1655 r. stany szwedzkie wyraziy zgod na przeprowadzenie wojny z Polsk, a jednoczenie opowiedziay si za pokojem z Rosj. Decyzj argumentowano potrzeb zatrudnienia wojska szwedzkiego i koniecznoci wykorzystania zej sytuacji midzynarodowej Polski dla rozprawienia si z pozostaymi wrogami Szwecji nad Morzem Batyckim, "inaczej bowiem albo cakiem ona (Rzeczpospolita) upadnie, wzmacniajc nadmiernie Rosj, albo te, uratowawszy si z niebezpieczestwa, postawi na nogi przeciw Szwecji potn koalicj, zoon z Holandii, Danii i Brandenburgii" .

Nadal oczekiwano w Sztokholmie posa polskiego z odpowiednimi penomocnictwami do zawarcia traktatu pokojowego. Pose Andrzej Morsztyn przyjecha do Szwecji 20 stycznia 1655 r. z tajnymi dyrektywami od krla polskiego, tj. namowy do wojny z Rosj, a przede wszystkim zabezpieczenia Polski przed najazdem szwedzkim. Morsztyn nie zosta jednak dopuszczony do audiencji u krla. By bowiem uprawniony wycznie do ukadw przedwstpnych, a Szwedzi domagali si posa kompetentnego do zawarcia pokoju. Do tego doczy znany z Lubeki problem tytulatury Jana Kazimierza i widniejcego na pieczciach krlewskich herbu szwedzkiego. Istny paradoks - trzykrotnie przysyane Morsztynowi listy z Polski nie odpowiaday stronie szwedzkiej. Morsztyn tkwi bezczynnie w Sztokholmie a do maja 1655 r., nic nie zdziaawszy w sprawie pokoju. Kiedy przekaza w kocu informacj od Jana Kazimierza, e posowie z prawem zawarcia trwaego pokoju zostan wysani w czerwcu lub lipcu, Szwedzi ju postawili "kropk nad i" w kwestii wkroczenia do Polski.

Penomocne poselstwo - wojewoda czycki Jan Leszczyski, referendarz litewski Aleksander Naruszewicz przybyo istotnie do Sztokholmu 30 czerwca. W Szwecji zostay wanie wydane rozkazy dotyczce wojny z Polsk. Krl dla stworzenia zudze, e ma pokojowe intencje przyj posw, jednoczenie o kilka dni przesun dat rozpoczcia dziaa zbrojnych. Rokowania oczywicie nie przyniosy pozytywnych rezultatw. Posowie odjechali do Polski z pisemnym wypowiedzeniem wojny. Decyzj t uzasadniono zwlekaniem i brakiem zgody strony polskiej na zawarcie traktatu pokojowego.

W midzyczasie trway zabiegi dyplomatyczne Szwedw na arenie midzynarodowej, majce zneutralizowa pastwa, ktrym polityka Szwecji mogaby zepsu szyki. Karol Gustaw nie informowa do tej pory cara o swoich zamierzeniach. Dopiero w kwietniu 1655 r. wysa do Moskwy posa Jana Roselinda. W licie do cara Aleksego Karol Gustaw informowa o zamiarze najechania na Polsk i prosi o zachowanie pokojowych stosunkw midzy wojskami cara a wkraczajc armi szwedzk. Chcia zdoby w ten sposb neutralno Rosji. Nie dosta z Moskwy adnej odpowiedzi. Karol Gustaw obawia si, e bez pomocy lub, co najmniej neutralnoci ze strony Rosji, nie bdzie w stanie urzeczywistni stersjvlde . Jeszcze raz wysa poselstwo do cara. Posowie szwedzcy - baron Gustaw Bjelke, gen. Aleksander Essen i burgrabia Filip Krusenstierna mieli nakoni cara na sojusz ze Szwecj, nie dopuci do rozejmu rosyjsko - polskiego, a nwet zaproponowa rozbir Rzeczpospolitej, ale w takiej formie, aby Rosja nie uzyskaa dostpu do morza . Do przymierza szwedzko - rosyjskiego nie mogo doj z oczywistego powodu - antynomii interesw co do panowania nad Batykiem. Rosja nie zamierzaa zrezygnowa z walki o dostp do Batyku, a przede wszystkim z portw w Zatoce Fiskiej.

Nie udao si rwnie zapewni neutralnoci Holandii. W kwietniu 1655 r. do Hagi wyjecha z poselstwem baron Gustaw Sparre. Argumentowa, e zbrojenia Szwecji byy reakcj na toczc si wojn polsko - rosyjsk, da w imieniu krla obietnic przestrzegania wolnoci transportu morskiego na Batyku, domagajc si w zamian neutralnoci Holendrw. Odpowied bya kategoryczna. Holendrzy nie zgadzali si na monopol Szwecji w czerpaniu dochodw z handlu batyckiego. Denia Karola X do przeksztacenia Batyku w wewntrzne jezioro szwedzkie zagraao pozycji gospodarczej Holandii, czerpicej, jak zaznaczyam, niemae zyski ze "spichlerza Europy", jakim byy Prusy Krlewskie. W lipcu Holendrzy wysali 6 okrtw do strzeenia resund. W pniejszym okresie ingerowali ponownie w walki na Batyku.

Dania rwnie nie miaa zamiaru wej w przymierze ze Szwecj. Krl Fryderyk III nie przysta na roszczenia Szwecji zamknicia cieniny Sund przed flot holendersk, a nawet jawnie popiera stacjonowanie w resund floty holenderskiej pod dowdztwem admiraa Trompa.

Rozmowy z Anglikami take nie naleay do najatwiejszych. Cromwell, ktry zawar niedawno pokj z Holandi i teraz zamierza uderzy na Hiszpani nie chcia jednak angaowa swych si nad Batykiem. yczy krlowi szwedzkiemu powodzenia oraz zezwoli ostatecznie na rekrutacj 2 tys. ochotnikw szkockich.

Najwaniejszym sojusznikiem by dla Szwecji elektor brandenburski. Krl wiedzia dobrze, e gwnym celem elektora jest zdobycie terytorium czcego Prusy Ksice z Brandenburgi, czyli Wielkopolski i czci Pomorza. Mgby wic wzi udzia w potencjalnym rozbiorze Polski na spk ze Szwecj, ale Fryderyk Wilhelm nie chcia na razie wiza si traktatami z krlem szwedzkim. Czeka na rozwj wydarze, aby nastpnie poprze stron zwyciajc. W maju Karol Gustaw powiadomi elektora o decyzji najazdu na Polsk. Rokowania z elektorem prowadzone w kilku etapach nie przynosiy ustale podanych przez obie strony.

W grudniu 1654 r. rozpoczto zacigi do wojska, m.in. na terenie Niemiec. Plan dziaa zbrojnych sporzdzono w 1655 r. Projekt przewidywa podzia armii szwedzkiej na dwie czci i ich rwnolegy atak z Inflant i z Pomorza Szczeciskiego. Nastpnie armie miay si poczy pod Warszaw, odcinajc dostp do Prus Krlewskich i skierowa si na pnoc, aby podbi wybrzee Batyku . Armia skadaa si z korpusu feldmarszaka Arvida Wittenberga w liczbie 17 tys. onierzy, armii inflanckiej pod dowdztwem gen. Magnusa Gabriela De la Gardie liczcej 7,2 tys. i korpusu Karola X Gustawa wraz artyleri prowadzon przez zbrojmistrza pastwa ( rikstygmstaren ) Gustawa Otto Stenbocka - skadajcego si z 13 tys. onierzy, setek koni i 60 dzia.

Jako pierwsza spod Kokenhausen wyruszya armia inflancka i 11 lipca zaja Dyneburg. Pod wpywem agitacji De la Gardie w sierpniu na stron szwedzk przeszli Radziwiowie, podpisujc 20 padziernika ukad w Kiejdanach, przewidujcy zerwanie przez Litw unii z Polsk i zastpienie jej uni ze Szwecj.

Armia Arvida Wittenberga, uzyskawszy zgod od elektora Fryderyka Wilhelma, przesza przez tereny brandenburskie i 21 lipca wkroczya do Wielkopolski. Wojewodowa poznaski Krzysztof Opaliski i kaliski Andrzej Grudziski oddali prowincj w rce Szwecji. Podobnie postpowali inni wojewodowie.

Armia krlewska, ktra wyruszya drog morsk ze Sztokholmu, wyldowaa w Woogoszczy i posuna si w kierunku Konina, gdzie, zgodnie z planem 24 sierpnia poczya si z armi Wittenberga.

Liczne sukcesy - pod arnowcem, Wojniczem, kapitulacja Krakowa (19 padziernika), bronionego trzy tygodnie przez hetmana Stefana Czarnieckiego, Warszawy (8 listopada) ucieczka Jana Kazimierza na lsk, poddanie si wikszej czci wojska koronnego - sprawiy, e: "krl szwedzki ... wasnemu szczciu nie dowierza; oddaby wszystko jak najchtniej, byle si mg przy Prusach Krlewskich utrzyma" . W rzeczywistoci zasadniczy cel, czyli zdobycie portw nadbatyckich nie by do tej pory zrealizowany.

Sytuacja najedcw zacza si komplikowa, gdy do walki stana partyzantka polska, a hetmani koronni, ktrzy wczeniej stanli po stronie Karola X, podpisali 29 grudnia konfederacj w Tyszowcach, opowiadajc si przeciwko Szwecji. Ze lska powrci natomiast krl Jan Kazimierz, ktremu udao si odbi Warszaw.

Karol Gustaw zdecydowa si na pocztku 1656 r. na jak najszybsze zdobycie Prus Krlewskich. Do tego potrzebni byli sojusznicy. Po kapitulacji Torunia i Malborka, armia skierowaa si w stron Krlewca. Fryderyk Wilhelm czu si w tym momencie zagroony i zdecydowa si w kocu przej na stron obozu szwedzkiego. W 1656 r. podpisa jeden po drugim trzy ukady z Karolem Gustawem. Zgodnie z pierwszym, zawartym 17 stycznia w Krlewcu elektor zerwa zwizki z Polsk, uzna si lennikiem krla szwedzkiego z Prus Ksicych, w zamian mia otrzyma Warmi jako wasno dziedziczn. Sojusz wojskowy zawarty w Malborku 25 czerwca umoliwia w przyszoci otrzymanie wojewdztwa poznaskiego, czyckiego, sieradzkiego i ziemi wieluskiej . Celowo Karol Gustaw dawa Fryderykowi ziemie, ktre umoliwiay podane poczenie Brandenburgii z Prusami Ksicymi. Miesic pniej poczone siy armii szwedzkiej i brandenburskiej odniosy zwycistwo w bitwie warszawskiej (28-30 lipca). Krlowi nie udao si jednak wykorzysta tego sukcesu, bo rwnoczenie nastpi atak rosyjski na Finlandi i Ingri, poprzedzony zawarciem rozejmu z polsko-rosyjskiego w Niemiey (3 padziernika 1656 r.). Sprawdziy si obawy Karola Gustawa co do najgroniejszego rywala nad Morzem Batyckim.

Oblegany i zablokowany od 1655 r. Gdask - baza eksportu zboa na zachd, przyczyni si z kolei do wsplnej interwencji dusko - holenderskiej. Obydwa pastwa zawizay przymierze w celu udzielenia pomocy miastu. Latem 1656 r. flota holenderska liczca 42 statki zamaa blokad Gdaska i zostawia w miecie swj garnizon. 11 wrzenia 1656 r. Karol Gustaw podpisa traktat z Holandi przyrzekajc zachowanie wolnoci handlu i eglugi na Morzu Batyckim i Pnocnym oraz zaprzestanie atakw na Gdask .

Te poraki kazay Karolowi X zastanowi si nad dalsz taktyk. Utrzymanie dotychczasowych zdobyczy w Polsce byo niewykonalne. Chcc zrealizowa pierwotne projekty dotyczce zajcia Prus Krlewskich, nie mg operowa samodzielnie. Traktaty z elektorem brandenburskim stanowiy wane preludium do kolejnego aktu - ukadu w Radnot. Trzeci z kolei ukad szwedzko - brandenburski zawarty 20 listopada 1656 r. w Lubawie wiza obydwa pastwa "wiecznym przymierzem", a elektor otrzymywa suwerenno w Prusach Ksicych i na Warmii oraz obietnic uzyskania Wielkopolski . Rokowania i podpisanie 6 grudnia 1656 r. ukadu w Radnot (wie w Siedmiogrodzie) z ksiciem siedmiogrodzkim Jerzym II Rakoczym, z ksiciem Bogusawem Radziwiem i hetmanem kozackim Bohdanem Chmielnickim przypiecztowa plan rozbioru Polski. Szwecja zapewniaa sobie Prusy Krlewskie, Kujawy, pnocne Mazowsze, Podlasie, mud, Inflanty i lenno Kurlandii, Chmielnickiemu gwarantowano Ukrain, elektorowi brandenburskiemu - Prusy Ksice i dodatkowo Wielkopolsk, Bogusawowi Radziwiowi - wojewdztwo nowogrodzkie z ssiednimi terenami jako samodzielne ksistwo, a Rakoczemu pozosta cz ziem polskich .

Sojusz ten nie umocni pooenia Szwecji na ziemiach polskich. Wrcz przeciwnie, Karolowi Gustawowi zacz si pali grunt pod nogami. Rakoczy ponis klsk podczas upieskiej wyprawy na ziemie polskie. Po stronie Polski opowiedziaa si Austria. Obsada szwedzka Krakowa kapitulowaa. Na domiar zego niezbyt lojalny Fryderyk Wilhelm, ktry ju wczeniej waha si, po ktrej stan stronie, ponowi rozmowy z Polakami. Za wstpienie do koalicji antyszwedzkiej i sojusz z Polsk uzyska suwerenno w Prusach Ksicych, otrzyma w lenno Lbork i Bytw, a take prawo przemarszu wojsk przez Prusy Krlewskie, moliwo przejcia starostwa drahimskiego i Elblga .

Duczycy tymczasem, obawiajc si, e Szwecja po zakoczeniu walk z Polakami zaatakuje Dani, przystpili w lutym 1657 r. do militaryzacji wojsk, a 11 czerwca wypowiedzieli Szwecji wojn. Krl szwedzki, dowiedziawszy si podczas oblegania Brzecia o ataku krla duskiego Fryderyka III na prowincj Brem w Niemczech i Jmtland w Szwecji, opuci Rakoczego i wyjecha z gwnymi siami zbrojnymi do Danii. Posiadoci szwedzkie posiaday dla krla oczywicie wiksz rang, "drosze mu byy bowiem nad wszystkie zdobycze w Polsce" . Poza tym Karol Gustaw wiedzia ju, e opanowanie caej Polski byo ponad jego siy. W rkach szwedzkich znajdowa si wci tylko Toru, Malbork, Elblg. Toru skapitulowa po piciomiesicznym obleniu przez wojska polsko - austriackie w 1658 r., a w Malborku i Elblgu szwedzkie garnizony wojskowe wytrway a do koca wojny.

Dania, atakujc Szwecj, mylaa, e Karol Gustaw bdzie w stanie wzi ze sob do Danii znikom ilo wojsk, co pozwoli jej z atwoci odzyska ziemie zabrane przez Szwedw na mocy pokoju w Brmsebro z 1645 r. Rozpoczto od ataku ze Skanii, Bohusln i Jmtland na Brem i terytorium Szwecji. Krl Fryderyk III popyn na czele floty duskiej i holenderskiej do Gdaska, aby tam uj Karola Gustawa. Lecz krl szwedzki popsu szyki Fryderykowi III. Znany z podejmowania szybkich decyzji, wyjecha do Holsztynu drog ldow przez Pomorze, Lubek i Hamburg, zanim krl duski przybi do Gdaska .

W szybkim czasie udao mu si podbi ca Jutlandi. Pod koniec sierpnia 1657 r. admira Karl Gustaf Wrangel na rozkaz krla obleg siln fortec Frederiksodde (Fredericia), dajc dostp do caej Jutlandii. W dniu 4 padziernika Wrangel zdoby twierdz, zabijajc ponad 2 tys. ludzi i biorc wielu do niewoli, m.in. obroc fortecy marszaka Andersa Bille.

Karol Gustaw nie dysponowa ogromn flot, z ktr mgby podbi cao wysp duskich. Dla zrealizowania swych celw wykorzysta ostr zim 1657/1658 r. Ogromny mrz w styczniu 1658 r. sku grubym lodem cieniny Maego i Wielkiego Betu, postanowi wic wykorzysta to udogodnienie do przedostania si do Zelandii. Kiedy dowiedzia si, jak wytrzymay by ld, mia powiedzie synne zdanie: "Teraz, bracie Fryderyku, bdziemy mwi po szwedzku!" . To spektakularne przedsiwzicie - przemarsz po pitnastokilometrowym lodzie wprawio w zdumienie wszystkie pastwa europejskie. Wojska szwedzkie rozbiy siy duskie zaskoczone wtargniciem Szwedw na Fioni, Lolland i Falster . Z obawy przed aneksj Kopenhagi przez Szwedw Fryderyk III przyj narzucony mu 26 lutego 1658 r. traktat pokojowy. Pokj w Roskilde dawa Szwecji terytoria, ktre stanowiy zarzewie cigych konfliktw midzy obu krlestwami - Skani, Halland, Blekinge, Bohusln i norweski region Trondheim oraz wysp Bornholm, ponadto Dania miaa utraci poow ca sundzkiego, 12 okrtw wojennych, milion riksdali, uzna suwerenno ksistwa Holstein - Gottorp tecia Karola Gustawa i co istotne zamkn Sund przed wszystkimi pastwami. Byy to dla Szwecji osignicia kluczowe zarwno pod wzgldem strategicznym, jak i ekonomicznym.

Karol Gustaw, pomimo tryumfu nie by usatysfakcjonowany. Zamierza zmodyfikowa warunki pokoju w Roskilde, zlikwidowa istnienie Krlestwa Danii przez zupene podporzdkowanie go Szwecji. Naturalnie, jako oficjalny powd decyzji wznowienia walk z Dani poda opnianie realizacji postanowie pokoju przez Dani. Krl szwedzki projektowa stworzenie mocarstwa skandynawskiego, "Norwegia miaa otrzyma szwedzkiego namiestnika; Dania natomiast miaa zosta podzielona na cztery prowincje; Kopenhaga miaa ulec zniszczeniu, a Malm przeznaczono rol gwnej bazy morskiej Szwecji" .

Tymczasem przed atakiem na Dani, postanowi wiosn 1658 r. wystpi przeciw elektorowi brandenburskiemu, ktry zagraa ambicjom wadcy szwedzkiego. Karol Gustaw wiedzia, e wzrost potgi elektora brandenburskiego moe by w przyszoci katastrofalny dla Szwecji. Chcc panowa jako wadca absolutny nad Morzem Batyckim musia opanowa rwnie twierdze nadbatyckie, jakie posiada Fryderyk Wilhelm.

Dziki zdolnociom dyplomacji brandenburskiej i sprzymierzeniu si elektora z koalicj antyszwedzk zamierzenia szwedzkie nie zostay wykonane. Pastwa europejskie zaczy teraz wspdziaa bardziej stanowczo przeciw Szwecji.

Dla Holandii zamknicie Sundu traktatem w Roskilde stanowio ogromny cios w ca polityk gospodarcz pastwa. Wielki pensjonariusz Holandii Jan de Witt pod presj ludnoci holenderskiej musia zgodzi si na przystpienie do wojny ze Szwecj. Nie bya to, nawiasem mwic, atwa decyzja, poniewa Republika Zjednoczonych Prowincji bya rwnoczenie zaangaowana w wojn z Portugali, a stosunki z Francj i Angli nie ukaday si zbyt pomylnie .

17 sierpnia 1658 r. Szwedzi przypynli niespodziewanie z Kilonii do Korsor na Zelandii z rozkazem ataku na stolic Danii Kopenhag. Druga wojna duska, ktra miaa w zaoeniu umocni pozycj krla szwedzkiego, okazaa si dla Szwecji katastrofalna.

Zawaya postawa mieszkacw Kopenhagi, ktrzy, widzc nacierajce na stolic wojsko szwedzkie, postanowili walczy do koca z najedc. Karol Gustaw nie odway si wzi miasta szturmem, przystpi do oblenia. Kopenhaga bya niezwykle wanym punktem, ktrego zdobycie otwierao drog do ujarzmienia caej Danii. "Po tym podboju staby si panem absolutnym Morza Batyckiego z flot liczc sto okrtw wojennych, z osiemdziesicioma tysicami piechoty i czterdziestoma tysicami konnych" .

Na pomoc Danii pospieszya Holandia, korzystajc z uspokojenia stosunkw z Angli (3 wrzenia 1658 roku zmar stronnik Karola Gustawa Oliver Cromwell). Potna flota pod dowdztwem gen. Obdama przeamaa strzeony przez Szwedw Sund i w pod koniec padziernika dotara pod Kopenhag. Tym razem szczcie nie sprzyjao Szwedom. Na froncie duskim interwenioway oddziay polskie pod dowdztwem hetmana Czarnieckiego, brandenburskie z Fryderykiem Wilhelmem i cesarskie dowodzone przez feldmarszaka Raymonda Montecuccoli. Wojska alianckie oczyciy z oddziaw szwedzkich Jutlandi, wysp Als i Frederiksodde, zaday liczne klski na Pomorzu Szczeciskim. Tymczasem Karol Gustaw nadal bez sukcesu szturmowa Kopenhag.

Zwolenniczka Szwecji - Francja po podpisaniu pokoju pirenejskiego z Hiszpani podja intensywne operacje zmierzajce do uspokojenia walczcych stron. Francja nie yczya sobie zbytniego wzmocnienia pastw koalicji antyszwedzkiej kosztem osabienia Szwecji. Tzw. "koncerty haskie" midzy Francj, Angli a Holandi od maja do lipca 1659 r. zakoczyy si zawarciem umowy w sprawie przyszej sytuacji na Pnocy. Fundament postanowie stanowi korzystny dla Szwedw traktat z Roskilde. Dana miaa odzyska prawo do pobierania ce na Sundzie, a Holandii zagwarantowano wolno handlu na Batyku i Morzu Pnocnym. Wadca szwedzki nie zamierza jednak zgodzi si na postanowienia podjte bez jego zgody. Nadal mia nadziej na zawadnicie Danii. Nie mia ochoty podejmowa adnych rokowa pokojowych.

Wkrtce doszo do cakowitej poraki armii Karola Gustawa. W listopadzie 1659 r. pod Nyborgiem poczone siy dusko - holenderskie uwolniy wysp Fioni od wojsk najedczych.

Klska pod Nyborgiem skonia krla szwedzkiego do podjcia rokowa pokojowych. Rozpoczy si one na pocztku 1660 r. przy mediacji Francji., Holandii i Anglii. Karol X Gustaw nie doczeka podpisania traktatw pokojowych. Podczas posiedzenia Riksdagu w Gteborgu, ktrego celem byo uchwalenie nowych podatkw i zacigu wojsk, monarcha szwedzki nieoczekiwanie zmar. W pastwie wyczerpanym wojn nasiliy si tendencje pokojowe. Na posiedzeniach Riksdagu i Riksradu przewag miao stronnictwo pokojowe .

Dyplomacja szwedzka nakonia do rokowa Mari Ludwik i po kilkumiesicznych rozmowach uchwalono w Oliwie 3 maja 1660 r. traktat pokojowy.

Polacy nie mieli nadmiernych oczekiwa podczas rokowa. W rkach polskich pozostaa Kurlandia i cz Inflant, Szwecja obiecaa zachowa wolno handlu batyckiego i zachowywaa stan posiadania sprzed wojny. Zgodnie z traktatem, Fryderyk Wilhelm mia opuci Pomorze Szczeciskie. Zrzeczenie si praw do korony szwedzkiej przez krla polskiego oznaczao ostateczne usunicie trwajcego wiele lat dynastycznego zatargu Wazw.

Wojn Szwecji z Dani przypiecztowa pokj w Kopenhadze z 6 czerwca 1660 r. Oparto si na warunkach pokoju z Roskilde z 1658 r. Dania tracia na zawsze Skani, Bohusln i Blekinge, odzyskaa za to okrg Trondheim i wysp Bornholm. Ksi Holstein - Gottorp utrzymywa przyznan mu w Roskilde suwerenno.

W 1661 r. podpisano pokj z Rosj w Kardis, bdcy potwierdzeniem traktatu stobowskiego z 1617 r.

Plany ekspansyjne Karola X Gustawa, majce doprowadzi do upragnionego stersjvlde byy fataln pomyk. Oprcz zdobyczy terytorialnych na poudniu Pwyspu Skandynawskiego i uzyskania oddzielenia Rosji od Batyku, wojna nie przyniosa Szwecji wikszych korzyci terytorialnych. Przeciwnie, pastwo nie zostao zabezpieczone przed prbami odwetu. Od zakoczenia wojny pnocnej pooenie Szwecji na arenie midzynarodowej chylio si do upadku. Na przeciwlegym brzegu Batyku wzmocni si elektor brandenburski i mia sta si w przyszoci gwnym przeciwnikiem w interesach batyckich. Sen o panowaniu na Pnocy, o przeksztaceniu Batyku w mare clausum nie mg si speni nie tylko z powodu braku rodkw materialnych, braku wystarczajcych si wojskowych, niejednolitego stanowiska spoeczestwa szwedzkiego wobec polityki prowadzonej przez ich nieobliczalnego krla, ale przede wszystkim z powodu niezgody pastw europejskich na zbytnie wzmocnienie si Szwecji, kosztem ich interesw.

Przez setki lat Batyk pozostawa zarzewiem konfliktw midzy pastwami europejskimi. Przedstawiajc histori walk o Dominium Maris Baltici w XVII wieku, mona odnie wraenie, e nic nie jest wieczne. Dzieje wojen w rejonie Morza Batyckiego, prowadzonych przez Karola X Gustawa, Polakw, Duczykw oraz Rosjan s tego znakomitym przykadem.

Izabela Trojanek


Por. T. Nowak, Geneza agresji szwedzkiej [w:] Polska w okresie drugiej wojny pnocnej 1655-1660, T. 1, Warszawa 1957, s. 83

A. Kersten, Historia Szwecji, Wrocaw 1973, s. 181

Porty pruskie i prawo pobierania 3,5% ca z handlu gdaskiego utracia Szwecja na mocy rozejmu z Polsk w Sztumskiej Wsi (Stumsdorf) w 1635 r. Zob. J. A. Gierowski, Historia Polski 1505-1764, Warszawa 1989, s. 170

I. Andersson, Dzieje Szwecji, Warszawa 1967, s. 143

A. Kersten, op. cit., s. 200 n.

T. Nowak, op. cit., s. 88

Hugues de Terlon, Pamitniki ambasadora Ludwika XIV przy krlu Szwecji Karolu X Gustawie 1656-1660, tum. . Czcik, Wrocaw 1999, s. 144-145

Cyt. M. Wawrykowa, Dzieje Niemiec 1648-1789, Warszawa 1976, s. 72

Por. K. Piwarski, Rywalizacja francusko - austriacka o wpywy w Rzeczypospolitej w latach 1655-1660 [w:] Polska w okresie drugiej wojny pnocnej ., s. 382

Por. A. Kersten, op. cit., s. 206

Por. T. Nowak, op. cit., s. 115

Ibidem, s. 125

Ibidem, s. 133. Posowie zaproponowali kilka wersji przyszej linii granicznej. Cyt. przypis 4.: "1) Od Kamieca Podolskiego przez Konstantynw wzdu Suczy i Horynia do Prypeci, a potem przez Suck i Borysw do Pocka; 2) od Halicza przez Oyk wzdu Horynia i Suczy Pnocnej do Sucka i dalej przez Misk, Dokszyce do Dzisny i Sokoa; 3) od Lwowa przez uck rzek Styr do Prypeci i dalej przez Suck, Misk do Dzisny i Sokoa.

Traktat pokojowy z Republik Zjednoczonych Prowincji (Holandi) zosta podpisany w 1654 r. w Westminster. Por. J. Balicki, M. Bogucka, Historia Holandii, Wrocaw 1976, s.169

A. Kersten, op. cit., s. 206

Wypowied sekretarza krlowej polskiej Marii Ludwiki - Piotra Des Noyers; Cyt. A. Kersten, op. cit., s. 207

Zob. wstp: Hugues de Terlon, op. cit., s. 9; M. Wawrykowa, op. cit., s. 72-73

J. Balicki, M. Bogucka, op. cit., s. 171

Zob. wstp: Hugues de Terlon, op. cit., s. 9; M. Wawrykowa, op. cit., s. 74

J. A. Gierowski, op. cit., s. 235

Na mocy tzw. traktatw welawsko - bydgoskich 10 IX i 6 XI 1657 r.

Hugues de Terlon, op. cit., s. 66

Ibidem, s. 82-83

I. Andersson, op. cit., s. 167

Interesujcy opis caej akcji da Hugues de Terlon w "Pamitnikach.", s. 93 n.

I. Andersson, op. cit., s. 168

J. Balicki, M. Bogucka, op. cit., s. 171

Hugues de Terlon, op. cit., s. 144

A. Kersten, op. cit., s. 210



drukuj drukuj powrót powrót   do góry do góry 
© 2003 - 2023 R.T.G. Sp. z o.o.   Firma Oferta Katalog firmKącik Kulturalno -Turystyczny Kącik poezji Polecamy Kontakt